EPIDEMIOLOŠKA SITUACIJA HIV/AIDS-a

U REPUBLICI SRBIJI U PERIODU 1985–20.11. 2009. godina

U Srbiji je od 1985. zaključno sa 20.11.2009. godine zvanično registrovano 2414 HIV pozitivnih osoba, od kojih je 1472 osobe obolelo od AIDS-a (side), (61% svih HIV pozitivnih osoba), dok je 962 osobe umrlo od AIDS-a (65% svih obolelih od AIDS-a). Dominira grupisanje registrovanih HIV pozitivnih osoba na području grada Beograda (skoro 80%), koji kao i svaka metropola ima više zastupljeno rizično ponašanje, ali i najveći broj testiranja se realizuje upravo u Beogradu.

Prema dostupnim podacima 70 osoba inficiranih HIV-om je umrlo od bolesti i stanja koja nisu specifična za HIV/AIDS, tako da su zaključno sa novembrom 2009. godine u Republici Srbiji 1382 osobe živele sa HIV-om. Procenjena prevalencija HIV infekcije krajem 2009. godine u populaciji uzrasta 15–49 godina je manja od 0,1%, odnosno procene govore da u Srbiji sa HIV-om živi najviše 3000 osoba.

Nakon kontinuiranog porasta registrovanih osoba sa klinički manifestnim AIDS-om, od 1999. godine se zapaža postepeno opadanje broja obolelih, s procenom da će se taj trend zadržati i tokom narednog perioda. Takođe, od 1997. godine se registruje i kontinuiran pad broja umrlih, s tim da je 2007. godine registrovano najmanje umrlih lica od AIDS-a (15 osoba sa stopom mortaliteta 0,2/100.000). Pad obolevanja i umiranja od AIDS-a najverovatnije je rezultat primene kombinovane, visoko aktivne antiretrovirusne terapije (HAART) koja je od 1997. godine dostupna i besplatna i kod nas (grafikon 1).

Grafikon 1. Novoregistrovane osobe inficirane HIV-om, oboleli i umrli od AIDS-a u Republici Srbiji po godini dijagnostikovanja, 1984–2008. godina

Broj inficiranih HIV-om, kao i obolelih i umrlih muškaraca od AIDS-a je trostruko veći u odnosu na žene, što ukazuje na veću izloženost muškaraca infekciji i slaže se sa podacima iz Evrope i sveta.

Najviše HIV pozitivnih osoba u periodu 1985–2008. godina registrovano je u uzrasnoj grupi 25–39 godina (1323 osobe tj. 57%), a obolelih i umrlih od AIDS-a u uzrasnoj grupi 30–49 godina (990 obolelih tj. 69% i 647 umrlih tj. 68%). Među decom uzrasta do 15 godina HIV infekcija je retka (68 slučajeva tj. 3%), kao i među mladima uzrasta 15–24 godine (303 slučaja tj. 13%).

Ukupno posmatrano vodeći način prenošenja HIV-a među obolelim od AIDS-a je korišćenje zajedničkog pribora za injektiranje među intravenskim korisnicima droge (42%), koji sa hemofiličarima i primaocima krvi (8% i to zaraženim uglavnom pre 1987. godine, od kada se svi dobrovoljni davoci krvi, tkiva i organa u Srbiji obavezno testiraju na HIV), čine polovinu svih obolelih od AIDS-a zaraženih putem krvi. Drugu veliku transmisivnu grupu među AIDS slučajevima čine osobe koje su HIV „uzele” nezaštićenim seksualnim odnosom, bilo sa osobom istog ili suprotnog pola (38%). Prenos HIV infekcije sa majke na dete je izuzetno redak (1,6%). Za 11% obolelih, uglavnom muškaraca, nije prijavljen način zaražavanja, što pobuđuje sumnju da zbog izražene stigmatizacije homoseksualizma i prisutne homofobije u našem društvu, muškarci često prikrivaju svoje rizično ponašanje (tabela 1). Slične pretpostavke postoje i za neke druge zemlje, a naročito za zemlje istočne Evrope.

Među umrlima od AIDS-a polovina je intravenskih korisnika droga, dok je trećina svih umrlih HIV stekla seksualnim kontaktom, a svaki deseti umrli je hemofiličar ili primalac krvi ili krvnih derivata (tabela 1).

Tabela 1. Kumulativni broj obolelih i umrlih od AIDS-a prema načinu transmisije u Republici Srbiji, u periodu 1985–2008. godina

Premda je epidemiološka situacija u Srbiji uobičajena, ono što zabrinjava je porast učešća seksualnog puta prenosa HIV-a registrovan među osobama obolelim od AIDS-a, naročito izražen u poslednjih desetak godina (68% 2008. prema 13% 1991. godine), uz istovremeni pad obolelih među intravenskim korisnicima droge (13% 2008. prema 68% 1991. godine).

Ovaj trend je još izraženiji među novootkrivenim osobama zaraženim HIV-om u posmatranom vremenskom periodu (80% novootkrivenih HIV pozitivnih osoba je HIV „uzelo” rizičnim seksualnim odnosom 2008. godine u odnosu na 27% 1991. godine), i to posebno u populaciji muškaraca koji imaju rizične seksualne odnose sa drugim muškarcima (57% u 2008. godini u odnosu na 11% 1991. godine) (grafikon 2).

Grafikon 2. Učešće transmisivnih kategorija među novoregistrovanim HIV pozitivnim osobama u Republici Srbiji po godini dijagnostikovanja HIV infekcije u periodu 1984–2008. godina

Tokom 2009. godine u Republici Srbiji je novodijagnostikovano 97 HIV pozitivnih osoba, 36 osoba obolelih od AIDS-a, dok je registrovano 17 osoba umrlih od AIDS-a i 2 osobe umrle sa HIV-om.

Od 97 osoba inficiranih HIV-om novootkrivenih tokom 2009. godine 66 osoba (68%) je iz Beograda, 18 (19%) iz Vojvodine i 13 iz ostalih okruga centralne Srbije. Registrovano je jedanaest puta više muškaraca (89 muškarca prema 8 žena). Većina novootkrivenih osoba zaraženih HIV-om prijavljenih tokom 2009. godine pripada uzrastu 25–49 godina (77 osoba odnosno 79%), a svaka treća osoba je uzrasta 20–29 godina (31 osoba odnosno 32%). U uzrastu od 15 do 19 godina registrovana je jedna osobe inficirana HIV-om. Što se tiče načina transmisije kod 83 osobe HIV infekcija je prenešena nezaštićenim seksualnim odnosom (86% svih novootkrivenih HIV pozitivnih osoba, odnosno 92% od svih lica kod kojih je prijavljen najverovatniji način zaražavanja), od kojih kod 63 muškaraca koji su prijavili rizične seksualne odnose sa drugim muškarcima. U istom periodu novoregistrovano je samo 5 osoba inficiranih HIV-om (5%) među intravenskim korisnicima droge, dok za 7 osoba (7%) nije prijavljen način prenosa HIV-a. Registrovan je i jedan slučaj HIV pozitivnog deteta sa klinički manifestnim AIDS-om na teritoriji Vojvodine, kome je HIV infekciju prenela majka koja nije od ranije znala svoj HIV status, te nije bila uključena u program prevencije vertikalne transmisije HIV-a.

Tokom 2009. godine 30 osoba (31%) je svoj HIV status saznalo tek u terminalnom stadijumu infekcije, odnosno u trenutku klinički manifestnog AIDS-a, a s druge strane registrovano je 47 (48%) nosioca anti-HIV antitela bez ikakvih simptoma. Iako se od 2002. godine registruje kontinuiran pad otkrivanja pozitivog HIV statusa u trenutku klinički manifestnog AIDS-a (56% u 2002. prema 25% u 2008. godini), najverovatnije kao rezultat veće dostupnosti i kontinuirane promocije besplatnog savetovanja i dobrovoljnog testiranja na HIV u najvećem delu Srbije, još uvek je značajno učešće osoba koje ne znaju da su zaražene HIV-om pre razvoja znaka i simptoma AIDS-a.

Od 36 novoregistrovanih osoba obolelih od AIDS-a tokom 2009. godine, 32 su osobe muškog, a 4 osobe ženskog pola (odnos polova 8 : 1). Na teritoriji Vojvodine registrovano je 9 (25%), a u Beogradu 25 slučajeva AIDS-a (69%). Najviše obolelih od AIDS-a registrovano je u uzrasnoj grupi 30–49 godina (23 osobe tj. 64%), ali i 5 osoba uzrasta 25–29 godina (14%), kao i jedno dete staro dve godine kod kojeg je HIV infekcija prenešena sa HIV pozitivne majke. Po načinu transmisije 24 slučaja obolevanja od AIDS-a (67%) je registrovano među osobama koje su inficirane HIV-om seksualnim putem, 8 (22%) među intravenskim korisnicima droge, a kod 3 osobe (8%) način transmisije nije poznat.

Od registrovanih 17 osoba umrlih od AIDS-a zaključno sa novembrom 2009. godine tri osobe su sa teritorije Vojvodine, dok je 13 umrlih (76%) iz Beograda. Registrovano je 12 muškaraca umrlih od AIDS-a (odnos polova 2,4 : 1). Najveći broj umrlih registrovan je u uzrasnoj grupi 30–49 godina (9 osoba tj. 53%). Registrovane su dve osobe umrle od AIDS-a u uzrasnoj grupi 20–29 godina i dete staro pet godina. U odnosu na transmisivnu kategoriju najveći broj umrlih od AIDS-a registrovan je u populaciji intravenskih korisnika droge (8 osoba tj. 47%) i među osobama koje su HIV stekle nezaštićenim seksualnim kontaktom (6 osoba odnosno 35%). Među novoobolelima od AIDS-a 2009. godine registrovano je 8 smrtnih ishoda (47%), dok je kod 9 umrlih osoba AIDS dijagnostikovan u periodu od 1998. do 2008. godine.

Materijal pripremila:

Dr Danijela Simić, epidemiolog

Izvor podataka:

Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”

Centar za prevenciju i kontrolu bolesti